Yazı Detayı
19 Ağustos 2019 - Pazartesi 08:05
 
Gazi Şehir Samsun 3. Bölüm
Murat ŞENEL
 
 

1909’da Osmanlı’ya teklif edilen ama para olmadığı için alamadığımız savaş gemisi Averof. Rum kökenli bir Osmanlı vatandaşının adının konulması şartıyla Yunanistan’ın satın almasına yardım ettiği Averof zırhlısı, Balkan savaşı sırasında Çanakkale Boğazı’nı ablukaya almış, Ege Adaları’nın Yunanistan’a geçiş sürecinde etkin rol oynamıştı. (2)  

 

7 Haziran 1922 tarihinde saat 09’da Yunan gemileri Averof ve Kılkış ile, 2 panter sınıfı muhrip, 2 yardımcı kruvazör, 4 mayın tarama gemisinden oluşan Yunan filosu Samsun açıklarına gelir. Amerikan zırhlısı 248 No’lu SANDS limandadır. Olayın gelişimini Sands zırhlısının kaptanı R. H. Ghormley’in günlüğünden aktarmakta yarar vardır. (3)

 

Ghormley, 7 Haziran’da saat 09.00 da kıyıya çıkar ve ABD temsilcisi Johnson’un bürosuna gider. Halk arasında ve yabancılar içinde Yunan savaş gemilerinin açıkta beklediğini öğrenir. Naxos adlı gemiye çıkarak Yunan subayı ile görüşür. Yunan subayı limandaki ticari amaçlı İtalyan ve Fransız bandıralı ticaret gemilerinin ateş hattından çekilmelerini istedikten sonra, şehrin valisine bir nota vermek istediğini Ghormley’e söyler. Ghormley kıyıya çıkarak, Mutasarrıf (Faik Bey) ve askeri vali (Fırka Kumandanı Cemil Cahit Bey) ile görüşerek  mektubu iletir.

 

Verilen nota gayet açıktır. Samsun’un herhangi bir kanıt bulunmamakla beraber askeri bir şehir haline getirildiği, açık şehir vasfını kaybettiği ve Hıristiyanlara kötü davranıldığı ifade edilmektedir. Yunan donanmasından kente inecek Yunanlı subaylardan oluşacak bir heyet tarafından şehirdeki tüm silah ve mühimmatın yok edilmesi istenmiş, bu şartın yerine getirilmemesi durumunda şehrin bombalanacağı söylenmiştir.

 

Amerikalılar Türk yetkililerden azınlıkların ve kendi vatandaşlarının kentten çıkarılmasını sağlamaları için izin istemişlerse de Türk yetkililer şehirden hiç kimsenin ayrılmasına izin vermemişlerdir. Türk yetkililer haklı olarak Samsun’un açık bir şehir olduğunu ve Yunanlıların yapacağı eylemin haksız olduğunu söylerler. Yerel yöneticiler akıllı bir stratejik hamle olarak azınlıkların ve yabancıların kentte kalmasının Yunanlıların bombardıman tehditlerine karşı önemli bir hamle olacağını düşünmüşlerdir.

 

Ghormley’nin Türk tarafının cevabını Yunanlı komutana götürür. Mektupta cevaben  “Amerikan muhribi aracılığıyla göndermiş olduğunuz mektubunuzu almış bulunuyoruz. Bu mektuba cevap olarak Samsun kentinin açık bir kent olduğunu ve bombardıman edilmesinin yasalara aykırı olacağını belirtiriz. Ayrıca şu noktalara değinmek isteriz: Önerdiğiniz şartlar kabul edilebilir değildir, bu nedenle reddediyoruz. Konsoloslar, yabancılar ve başka milletlerden ve dinlerden kimseler kentte yaşamaktadır. Karışıklık çıkarsa bütün kent sakinleri bulundukları yerlerde kalacaktır. Kenti terk etmeyeceklerdir. Böyle bir durumun sizin üzerinize kalacaktır. Hıristiyanlara karşı yapıldığı iddia edilen zulümler ise hayaldir. Dolayısıyla kente karşı yapabileceğiniz her davranışı protesto ediyorum.”

 

Bu kesin cevap Yunan komutanı öfkelendirir. Amerikan muhribinin ateş hattından çekilmesini ister. Ghormley, uluslararası yasalar gereği yabancıların çekilmesi için 24 saat süre verilmesi gerektiğini söyler ancak Yunan komutan kabul etmez. Saat 15:02’de Yunan muhriplerinden birinin ateşiyle bombardıman başlar. Ardından Amiral gemisi Naxos ve diğerleri ateş açarlar. Ana hedefler gümrük binası, Hükümet konağı, kıyıdaki ambarlar, deniz araçları, petrol tankları, çoğu Amerikalı ve Hollandalılara ait olan tütün depolarıdır.

 

Şehirden yakın menzilli ve yetersiz bir tek topla karşılık verilince Yunan komutan bunun şehrin silahlandırılması anlamına geldiği bahanesini uydurur. Saat 15:02’de başlayan bombardıman 18:00’de sona ermiş ve Yunan gemileri 19:30’da çekilmişlerdi.

 

Yapılan haar tespit çalışmasında Valiliğin kullanılamayacak hale geldiği, Rum papazın ve Rum doktor Churchi’nin evleri ve Alston mağazasının kısmi hasar gördüğü belirlenmiştir. Rum Yanko’nun eşinin, Elizabeth İkatralcu’nun, Rum Eleniko’nun, evleri ve Zekeriya Bey’e ait iki veya üç ev ile Türklere ait 23 ev yıkılmıştır. Ermeni Kilisesi ve yetimhanesi ile rıhtımdaki nöbetçi kulübesi de hasar gören yerler arasındadır. Hatta ilginçtir ki kilisede daha sonra yapılan aramalarda çok sayıda Rum ve ermeni çetecilere verilmek üzere saklanmış mühimmata rastlanır. Bombardıman esnasında kilisede herhangi bir patlama olmaması belki de şehrin tamamının havaya uçmasına engel olmuştur. 

 

Kıyıda demirli 19 mavna, Türk tüccarların deposu, Rum Andevololu’nun mağazası zarar görmüştür. Belediyeye ait 9496 teneke Amerikan gazyağı, 19800 teneke Rus gazyağı, 41700 teneke gazyağı, 6000 kilo Rus benzini, Belediyeye ait 33 000 kilo benzin ve 38 368 kilo ticari benzin yanmıştır.

 

İnsani kayıp hepsi Türk olmak üzere 4 ölü ve üç yaralıdır. Aşağıda internet üzerinden yaptığım araştırmalardan edindiğim resmin alt bilgisi olarak şehit olan dört askerimizin defin töreni olarak verilmektedir. Mevcut durumda şehitlerimizin isimlerine, memleketlerine ve defin edildikleri yere, törene ait bilgileri Genel Kurmay Başkanlığına müracaat ederek araştırmaktayım. Bulgulara ulaştığımda sizlerle paylaşacağım.

 

 

Resim 3: 7 Haziran 1922 bombardımanında şehit olan 4 erin cenaze töreni.

 

Sonuç olarak Yunan donanması yaklaşık 400-500 kadar atış yapmak suretiyle şehirde bir yıkım yaşanmasına neden olmuştur. Yabancılara ve Rum vatandaşlarımıza ait mallar ve ibadethaneler de zarar görmüştür. Her ne kadar Karadeniz’de donanma bulundurmak ABD hükümetinin bir tasarrufu dahi olsa komutan Ghormley, malları zarar gören gayrimüslimlerin sorumluluğunu Türklere yüklememiş ve bu bağlamda çalışmıştır.

 

Amerika Birleşik Devletleri özellikle vatandaşlarının Samsun dışına veya gemilerle tahliye edilmesine izin vermeyen Türk yetkililerini ve Ankara hükümetini protesto ederek bir kez daha yaşanması durumunda önlem alacaklarını ifade etmekle beraber Samsun temsilcisi Hamdi beyin ılımlı girişim ve yaklaşımları ile sorun büyümeden ve diplomatik bir krize dönüşmeden çözüme kavuşturulmuştur.

 

Karadeniz kıyılarında emperyalizmin şaşırtıcı yüzünü de görmek mümkün olmuştur. Başta İtalyan ve Fransız bayraklı gemiler olmak üzere İtilaf devletleri içinde yer alan birçok devletin gemileri de Rusya’dan Anadolu’ya silah ve mühimmat taşımışlardır. Görüldüğü üzere emperyalizm bir taraftan size destek ve gözetmenlik yaparken, diğer taraftan sizinle savaşabilmekte veya savaştığınız ülkelere de destek olabilmektedir.

 

Bu nedenle uyanık olmak gereklidir. Her Türk evladının özellikle Karadenizli çocuklarımızın Kurtuluş Savaşında hemşerilerinin ne denli zor günler yaşadıklarını iyice öğrenmeleri BOP gibi bölgesel dengeleri bozacak veya kartların yeniden dağıtılacağı ortaklıklarda partnerlerini iyi tanıyarak kararlar almalarını sağlamak bakımından yararlı olacaktır.

 

Her yılın 7 Haziran gününü Samsun halkının 4 şehidini andığı ve emperyalizme karşı çıkışın yıkılmaz bir kalesi olduğunu, 19 Mayıs 1919 tarihinden sonra 7 Haziran 1922 tarihi ile de anılacak gerçek anlamda gazi bir şehir olduğunu gençlerimize anlatmamız, hatta bir anıtla ölümsüzleştirmemiz uygun olacaktır.

 

Bu sayede ülkenin kurtuluş ve Cumhuriyetin kuruluş aşamalarını, çekilen eziyetleri bilen gençler arasından, sevgili gazeteci Hüseyin KURT Bey’in 03.10.2016 tarihli köşe yazısında ilimizi ziyaret eden ABD heyetine atfen yazdığı yazısında bahsettiği gibi “bundan sonra Samsun’a gelecek ilk resmi ABD heyetine; Samsun şehrinden, 1922 Samsun bombardımanı için özür dileyecek misiniz? diye soracak bir babayiğit çıkarabiliriz.

 

Aynı babayiğit sanırım Çanakkale Savaşlarında ABD donanmasının itilaf devletlerine erzak ve mühimmat taşıması işlerini ve İzmir’in işgalinde Yunan donanmasına gözcülük yapılmasını, Samsun ve Trabzon limanlarının bombalanmasında da oynadıkları rolü de soracaktır sanırım. 

 

Bu arada Averof zırhlısı halen müze gemi olarak ziyaret edilebilirken bizim gemiler ise jilet oldu. Tıpkı Yavuz, Midilli, Bandırma ve benzerleri gibi

 

Kalın sağlıcakla…

 

1. AMERİKAN YAKIN DOĞU YARDIM HEYETİ’NİN İZMİT’TEKİ FAALİYETLERİ, 1919-1922 (Sağlık, Yetimhane ve Diğer Yardım Faaliyetleri) Abdülmecit TUĞRUL

 

2. Özay ŞENDİR 20 Mayıs 2019 Milliyet Gazetesi

 

 

3. İSTİKLAL HARBİNDE SAMSUN’DAKİ AMERİKAN FİLOSU Rahmi DOĞANAY

 

 
Etiketler: Gazi, Şehir, Samsun, 3., Bölüm,
Yorumlar
Haber Yazılımı